माका अर्थात भृंगराज

माका अर्थात भृंगराज आयुर्वेदात याचा आवाज रानावनात शेतात बांधावर माका अर्थात भृंगराज मीळतो. यात ईतके रसायने आहेत की गाईचे दुध व माकारस तुम्ही ऐक महिना सेवन केल्यास नक्की शंभर वर्षे निरोगी जगाल अस ग्रंथात नमुद केल ते खरोखर अतिशयोक्ती नाही. माक्याचा रस यकृताची क्रीया सुधारते. आम्ही केसांसाठी नित्य माकारस व माकाकेश तेल सांगतो. माका तेलात तळून केशतेल गुण देत नाही.शीरपाक विधीने केलेले तेलच उपयोगी ठरते. माका अर्थात भृंगराज रस गोदुधात मीसळावा नंतर तिळतेलात उकळावा जे तेल शिल्लक राहील ते तेल केसांसाठी गुणकारी ठरते. चला असा माका कीती गुणकारी आहे बघूया माका - भृंगराज Latin Name - Eclipta prostrata ग्रंथोक्त नावे - (सं.) भृगराज, ( म . ) माका - माका ही वनस्पती शेतात व पाणथळ दलदलयुक्त जमिनीत होते. हिचे रोप अर्ध्या फुटापासून चांगले पोसले असता एक ते दीड फुटापर्यंत उंच वाढते. सामान्य रोप जमीनीवर पसरते ; परंतु उसाच्या शेतातील माका उंच वाढतो व तो एक ते दीड फूट उंच असू शकतो . याची पाने बारीक , लांबट व काहीशी खरखरीत असतात. पानांवर व खोडावर बारीक लव असते . ओलसर जागी हा बाराही महिने होतो . त्याच्या तीन जाती आहेत. १ ) पांढरा, २ ) काळा, ३ ) पिवळा. हे प्रकार विशषेतः कांड व फुले यावरून करतात . पिवळा माका बंगालमध्ये अधिक मिळतो . आपल्याकडे काळा व पांढरा दोन्ही मिळतात व वापरतात . निळसर काळा माका उत्तम असून तो रसायन कार्यास उत्तम आहे. माका श्राद्धकर्मातही वापरतात याचा केशरंजनास उपयोग केला जातो म्हणून याला केशरंजक, कुंतलवर्धक अशी नावे आहेत. याने केसांचे वर्धन होते म्हणून केश्य । म्हणतात . श्राद्ध प्रयोगात वापरतात म्हणून पितप्रिय म्हणतात . देवांच्या पत्रीत असता तो देवाला वाहतात म्हणून हरिप्रिय, हरिवास अशी नावे आहेत . याच्या वापराने केस भुग्यांच्या वर्णाप्रमाणे काळे होतात म्हणून भृगराज असे नाव आहे . माक्याचे समूळ रोप औषधांत वापरतात. मोठ्या मात्रेने उलट्या होतात . गुणधर्म - रस - कडू विपाक - कडू वीर्य - उष्ण गुण-रूक्ष, तीक्ष्ण दोषघ्नत्व - वायु, कफ कार्य - दीपन, पाचन, मूत्रजनन, बल्य, अनुलोमन, वर्ण्य, त्वच्य, केश्य, नेत्र्य, दन्त्य, मेघ्य, आमपाचक, रोपण, व्रणशोधन. माक्यास रसायन मानतात ही अतिशयोक्ती नाही . याची मुख्य क्रिया यकृतावर आहे. विनिमय क्रिया सुधारतो. पित्तस्राव नीट होतो. आमाशय , यकृत व पक्वाशय यातील क्रिया सुधारते . या तीन क्रिया सुधारल्यामुळे सर्व शरीरास तेज येते . ( डॉ . देसाई ) रोगघ्नत्व - कफजस्थौल्य, पांडु, त्वग्रोग, आम विष, शिरोरोग, नेत्ररोग, कास, श्वास, कुष्ठ, कृमि, हृद्रोग, कंडू, कंठरोध. त्वग्रोग श्चित्र - माक्याचे पंचांग लोखंडाच्या कढईत तेलात तळून रोग्यास द्यावे व त्यावर असाण्याच्या साराचा कीस व पाणी घालून आटविलेले दूध प्यावयास द्यावे . कृमि - कळंब, माका व निर्गुण्डी यांचा पाला वाटून पिठात कालवून त्याची पोळी करून द्यावी म्हणजे कृमिंचा नाश होतो. लाख , निर्गुण्डी , माका व दारुहळद यांच्या काढ्याच्या देवकापसास सात भावना द्याव्या . त्या कापसाची वात तुपाच्या दिव्यात घालून काजळ धरावे व ते डोळ्यांत घालावे . डोळ्यांतील पित्तरोग नाहीसा होतो . शिरोरोग - पलित भोकराचे व बेहड्याचे बी, तीळ व अळशी यांचे समभाग करड कांगोणीचे बी घेऊन त्याला नीली, शिरीष, कोरांटा व माका यांच्या रसाच्या भावना द्याव्यात . नंतर ही बीजे शेळीच्या दुधात वाटून लोखंडास त्यांचा लेप करावा . उन्हात तापत ठेवल्याने त्यातून जे तेल गळते ते नाकात घालून दुधावर राहिले असता पलितरोग म्हणजे केस पिकणे हे नष्ट होते . तसेच दूध , कोरांटा रस , माक्याचा रस , तुळशीचा रस ही सर्व एक एक प्रस्थ घेऊन ४ तोळे ज्येष्ठमध व १६ तोळे तेल सिद्ध करून दगडाच्या पात्रात किंवा मेंढ्याच्या शिंगात ठेवून नाकात घालावे . लोहाचे चूर्ण , माका , त्रिफळा व काळी माती ही एक महिना उसाच्या रसात ठेवून डोक्यास लावली असता केस हळुहळु काळे होतात . वरील प्रयोग ग्रंथात दिले आहेत , अनुभव घ्यावा . रसायन उपयोग - १) माक्याचा रस १ महिन्यापर्यंत पिऊन दुग्धाहार ठेवावा . माका रसायन म्हणून देत असता दुग्धाहाराची आवश्यकता आहे . तसेच कफवात प्रकृतीच्या स्थौल्यजन्य विकारांत वापरतात . त्याने बल , वीर्य वाढून आयुष्यवृद्धी होते . हे रसायन कफवात प्रकृतीस व जुनाट रोगांत द्यावे . २ ) माक्याचा पाला तुपात तळून पथ्याने नियमित घेत जावा . त्यावर असाण्याच्या साराचे कल्कात सिद्ध केलेले दूध प्यावे व त्याच दुधावर राहावे . असे एक महिना घ्यावे . त्याने रोग न होता दीर्घायुष्य लाभते . हे उत्तम बुद्धिवर्धक आहे . उपलब्ध रसायने - १ ) श्रृंगराज तेल २) भूनिंबादि क्वाथ ३) श्रृंगराजासव ४) सूतशेखर ५) कृमिकुठार भावना माका वर्ज - कृश विकारांत वापरलेला आढळत नाही . हा फार दिवस वापरल्यास कफमेद क्षपण होऊन वजन कमी होऊ लागते . त्यावेळी बंद करावा . सामान्य उपयोग - माका हे रसायन अस्थिधातुचा मल, केश व दात व मज्जाधातुमल नेत्रस्नेह , त्वक्स्नेह व पूरीषस्नेह यांची शुद्धी करतो . दातांवरही कार्य होते . कफवातनाशन कार्य करतो पित्तदुष्टी दूर करतो . कफमेदाचे क्षमण करून मलशोधनाचे कार्य विशेष करतो . ही क्षुद्र वनस्पती आहे म्हणून त्याचे कार्य अल्पकाल टिकते . म्हणून रसायनात दीर्घकाल वापरण्याची जरूर आहे . माका - मेद, अस्थि , मज्जा यावर विशेष कार्य करतो . यकृतातील आमपाचन कार्य करून रक्ताचे शोधन होते . आम्लपित्त - वृद्ध वैद्य भूनिंबादि क्वाथ देतात त्यात माका आहे . विषघ्न - यकृताची क्रिया बिघडून एका जातीचे शारीरिक विष याला आम म्हणतात . ते शरीरात जमते. त्यामुळे आमवात , चक्कर , डोकेदुखी , दृष्टिमांद्य व त्वग्रोग होतात . त्यावर माक्याचा उत्तम उपयोग होतो . कासात - रिंगणी , डोरली , माका यांचे स्वतंत्रपणे रस मधातुन घ्यावेत . त्यामुळे कफ सुटून कफज कास बरा होतो . स्वरभेद - वातज स्वरभेदावर कासविंदा , डोरली , माका अंगरसात सिद्ध केलेले तूपऊन करून भोजनोत्तर लगेच प्यावे. त्यामुळे स्वरभेदाचा नाश होतो . ( वा . क्षयरोग चि . ) संदर्भ -कै.शंकर दत्तात्रेय फणसळकर सर ओलसर जमिनींत माक्याची झाडे बाराही महिने असतात . माका वातहारक आहे. कोंकणांत पितृपक्षाच्या दिवशी याचे रायतें करितात . माक्यांत काळा माका म्हणून एक जात आहे . यास काळी फुले येतात . ही झाडे क्वचित् असतात . ही गुणाने जास्त आहेत . निळा माका - उष्ण , पाककाळी तिखट, रसायन; व कृमि, वायु व कफ यांचा नाशक आहे. (१) उपदंशव्रणाची शुद्धि होण्यास - माक्याच्या रसाने अगर माक्याच्या व जाईच्या पाल्याचा रस एक करून त्याने व्रण धुवावे . ( २ ) सूर्यावर्त व अर्धशिशीवर - माक्याचा रस व बकरीचे दूध समभाग उन्हात ऊन करून नाकांत घालावे : अथवा माक्याच्या रसांत मिरी वांटून लेप ( ३ ) मुलांच्या सर्दीवर - मूल जन्मताच घशांत कफाचा जोर झालेला ता , घसा घुरघुरतो ; त्यास माक्याचा अंगरस दोन थेंब काढून त्यांत चौपट मध आलून त्यांतील मिश्रण बोटाने त्या मुलाच्या टाळ्यांत पोचवितांच सर्व कफ निघून ताव मूल हुशार होते याविषयीं सुईणीने सावधगिरी ठेविली पाहिजे . ( ४ ) धनुर्वातावर - मक्याचा रस १ , तुंब्याचा रस 1 आल्याचा रस २ , कात्रेनिर्गुडीचा रस १ . अगस्त्याच्या पाल्याचा रस ३ , या प्रमाणाने सर्व रस एक त्यांत नारळाचा अंगरस चौपट घालावा , व थोडे तांदूळ घालून क्षार करावी : गुळ घालन शक्तीप्रमाणे ही क्षीर दररोज दोन वेळ द्यावी . उतार - तुप , कांदा . ( ५ ) काविळीस - माक्याच्या रसांत मिरपूड ६ मासे घालून तो दह्या बरोबर द्यावा . दिवस ७ . ( ६ ) मुलांच्या पोटांतील डबा वगैरेंवर - मक्याचा रस व तूप एकत्र करून द्यावे . दिवस ३ . ( ७ ) पारा अंगांत फुटला तर माक्याचा रस , अगस्त्याचा रस व सोरा वांटून ताकांत कालवून ते ताक ४ तोळे प्यावे ; म्हणजे मूत्रमार्गाने पारा निघून जातो . ( ८ ) सुजेवर - माक्याच्या रसांत मिरपूड घालून द्यावी व अंगासही चोळावी . ( ९ ) मोडशीवर - माक्याचा रस सैंधव घालून द्यावा . मोठ्या मनुष्यांस छटाक रस द्यावा . ( १० ) अग्निदग्ध व्रणावर - व्रण बरा होत आल्यावर त्या जागी दिवसांतून दोन तीन वेळ माक्याचा व काळ्या तुळशीच्या पाल्याचा रस काढून लावीत जावा , म्हणजे त्या जाग्यावर कुष्टा सारखा पांढरा डाग न पडतां अंगासारखा वर्ण होतो . (११ ) मेदोरोगावर - नित्य रात्रौ निजते वेळी माक्याचा अंगरस सर्वांगास चोळून जिरवावा आणि निजावें . याप्रमाणे सतत सहा महिनेपर्यंत केल्याने अतिशय वाढलेला मेद आणि मेदाच्या योगाने शरीरांत जागोजाग झालेल्या गांठी यांचा नाश होतो . ( १२ ) मुखपाका वर - माक्याचा पाला अर्धा तोळाप्रमाण तंबाकूप्रमाणे वारंवार चावून तोंडांत धरावा व पिंक टाकीत जावी . ( १३ ) आग्निमांद्य , विडूबंध , व पांडुरोगावर - माका मुळांसह छायेंत सुकवून त्याचे चूर्ण , व तितकेंच त्रिफळ्याचे चूर्ण , व या सर्वांबरोबर साखर एकत्र करून ते चार तोळे योग्य अनुपानाशी द्यावें . ( १४ ) स्वरभेदावर माक्याचा रस व तूप एकत्र करून रस आटवून तूप प्यावे . संदर्भ -वनौषधी गुणादर्श " हिंदुस्थानात प्राचीन काळी प्रत्येक विषयावर ग्रंथ लिहिले गेले आहेत . आज त्या ग्रंथांचा अंशही आपणास पाहावयास मिळत नाही . इंग्रजांचे राज्य असल्यामुळे व त्यांची विद्या राजमान्यता मिळाल्यामुळे विकास पावत आहे . आणि त्यामुळे आमच्या पूर्वजांचे कित्येक ग्रंथ त्याचप्रमाणे नाना तर्हेची विद्या नष्ट होत आहे . " कष्टं शिष्टक्षतिकृति कलौ कार्यमृच्छन्ति विद्या । ” असे उद्वेगजनक वाक्य कित्येक लोकांच्या मुखातून बाहेर पडत आहे याचे कारण हेच आहे . याकरिता आमच्या सुशिक्षित वर्गाने , ज्यांची बुद्धी विशाल आहे , ज्यांना ईश्वराने अनुकूलता दिली आहे , अशा सद्गृहस्थांनी या उद्वेगजनक गोष्टींचा नाश होण्यासाठी प्रयत्न करण्याची फार आवश्यकता आहे." - शंकर दाजीशास्त्री पदे [ इ . स . १८९३ साली लिहिलेल्या पहिल्या आवृत्तीच्या प्रस्तावनेतून ] टिप- माहीती व ज्ञानलेखन संदर्भासहीत नमुद केले आहेत. आपल्या स्वास्थ्य संवर्धन आणि व्याधी नाशनार्थ मार्गदर्शनपर प्रारंभिक शास्त्रोक्त माहिती देण्याचा हा प्रयत्न असून , औषधांचा वनस्पतीचा प्रत्यक्ष वापर तज्ञांच्या सल्ल्यानेच करावा. लेखकाने आयुर्वेद ग्रंथ व अभ्यासातील औषधे पुस्तकांचा समावेश लेखात केला आहे. काही औषधीत वाळलेले काष्ट, पंचांग उपयोगात येतात त्यामुळे औषध वनस्पती झाडांचा फोटो टाकतांना गुगल सर्च चा उपयोग केला तर वनस्पती फोटो चुकु शकतात कृपया चुक झाल्यास कळवावे.